Bugün size bir kitap ve yazarını tanıtacağım.

Kitabın orijinal adı, “The Arab Awakening: The Story of the Arab National Movemen”

2021 yılında Selenge Yayınları tarafından yayınlanan kitabın Türkçe adı, “Arap Uyanışı”…

Çeviriyi Mehmet Akif Koç ile Muhammed Karakuş’ un yaptığı kitabın yazarı George Antonius…

Önce yayınevinin kitabın tanıtım yazısını görelim.

*

[Modern Ortadoğu’nun tarihi, 1789 Fransız Devrimi ve ardından Napolyon’un 1798’de Mısır’ı işgal girişimiyle yeniden şekillenmeye başlamıştır. Batılıların misyonerlik faaliyetleri, milliyetçilik akımları ve Osmanlı Devleti’nin merkezileşme çabalarının yoğurduğu Arapların “uzun” XIX. yüzyıldaki kültürel “uyanış” ının ardından, modern dönemdeki en kritik süreç 1914-1923 yılları arasında gerçekleşmiştir. Şerif Hüseyin ve oğullarının öncülük ettiği, İngiltere ve Fransa’nın da aktif destek verdiği Arap İsyanı, modern Arap dünyasının ortaya çıkışında en önemli kilometre taşlarından biri olmuştur.

Türkiye’de ve uluslararası camiada, Arap İsyanı’ na dair şimdiye kadar çok şey yazıldı, konuşuldu; Arapları “ihanet” le suçlayanlar da oldu, İngiliz altınlarının Şerif ailesini “kandırdığı” nı söyleyenler de…

Ancak Türkçe literatürde hadisenin en önemli ayağı hep eksik kaldı veya göz ardı edildi, biraz da bilinçli olarak görülmek istenmedi: Arap uyanışının öncüleri, yani Arap milliyetçileri bu süreci nasıl görüyordu? İsyan “İslâmî” miydi, “ulusal” mıydı yoksa klâsik bir milliyetçi self-determinasyon süreci miydi?

Arapların gözünden; İsyan’ ın sebepleri nelerdi, süreçte İstanbul’un hataları neydi, İngilizler neyi doğru yaptı? Ve ayrıca, isyan edenler ortaya çıkan sonuçlardan mutlu oldu mu? İngilizlerle Fransızların anlaşamadığı noktalar nelerdi?

Sykes-Picot Antlaşması ve yeni sınırlar ne anlam ifade ediyordu? Filistin çözümü Arapların arzu ettiği şekilde mi gerçekleşti? Yahudi göçü ve İsrail’in kurulmasına giden süreçte kimler hangi adımları attı?

Tüm bu sorulara cevap mahiyetinde; elinizdeki ‘Arap Uyanışı: Arap Ulusal Hareketinin Öyküsü ‘kitabı, Arap milliyetçilerinin bu süreçlere nasıl baktığını gözler önüne seriyor; özlemlerini ve ideallerini yansıttığı kadar, pişmanlık ve hayal kırıklıklarını da ele alıyor. Böylece, Türkçe literatürde eksik kalan, öncesi ve sonrasıyla Arap İsyanı’ nın en önemli tarafının anlatısına mercek tutmayı ve kayıp halkayı tamamlamayı hedefliyor.

Lübnan Hristiyanlarından, tarihçi ve diplomat George Antonius (1891-1942), Arap milliyetçiliğine adadığı hayatı boyunca, İsyan sürecine tanıklık etti ve bölgedeki geniş Arap toplumunun önemli isimleriyle de yakın temas içinde oldu. Bilhassa artık klâsikleşen ‘Arap Uyanışı’ isimli eseri, Arap milliyetçiliğinin ilk ve hâlâ aşılamayan anlatılarından birini oluşturuyor.

İlk olarak 1938’de yayınlanan ve sonrasında defalarca baskısı yapılan bu ilgi çekici eser, Arap milliyetçiliğine dair derli toplu ilk akademik çalışma olarak da dikkat çekiyor. Modern Ortadoğu tarihi, Arap milliyetçiliği, I. Dünya Savaşı’nda Ortadoğu’da siyasî ve askerî gelişmeler, Arap isyanı, Arap-Yahudi ihtilâfı gibi hususlarda Türkçe literatürde sıkça atıf yapılan Antonius’un bu klâsik eseri Mehmet Akif Koç ve Muhammed Karakuş tarafından Türkçeye çevrildi.]

*

1891'de Lübnan'ın Deir al-Qamar köyünde Doğu Ortodoks Arap bir ailede doğan Antonius, Arap milliyetçiliğinin kökenini Mısır'da Mehmet Ali Paşa'nın yönetimine dayandırmıştı. Arap ulusunun (ırksal ve kültürel-dilsel unsurlardan oluşur) yüzyıllardır "uykuda" olduğunu ve Amerika Birleşik Devletleri'nden gelen Protestan misyonerlerin Arapça' nın ulusal dil olarak yenilenmesinde ve "uyanışında" özel bir rol oynadığını savunmuştu.

Antonius’ a göre, Osmanlı ordusundaki Arap subaylar da Arap milliyetçi çıkarlarını desteklemek için gizli bir örgüt kurmuşlardı. Bu subaylar, hareketin liderliğinin I. Dünya Savaşı sırasında açıkça İtilaf Devletleri'ni desteklemeye geçmesinden sonra özellikle faydalı oldular.

(Örneğin, İngilizlerle birlikte Şam’ ın kuzeyindeki Şam- Rayak demiryolu hattında bulunan Rabova geçidini tutan isyancıların başında, Mekteb-i Harbiye’ den yetişmiş ve generalliğe kadar yükselmiş Ali Rikabi Paşa bulunuyordu. Rikabi Paşa, isyancılara trendeki Türk yaralı askerler ile masum kadın ve çocukların vahşice öldürülmeleri emrini vermişti.)

Antonius, Arap ulusal hareketinin doğuşunu izlemenin yanı sıra, Büyük Britanya'nın Araplara verdiği önceki taahhütleri hiçe sayarak, Antonius'un "halkın gerçek iradesi" olarak adlandırdığı, yani kurulacak Arap devletinin birliği ve bağımsızlığı pahasına kendi sömürgeci çıkarlarını takip ettiğini de savunmuştu.

Kudüs'teki Siyon Dağı'ndaki Ortodoks mezarlığında bulunan Aziz George Antonius'un mezar taşındaki yazıtta Arapça, "Ey Araplar, dikkat edin ve uyanın!" yazmaktadır.

*

Konuya ilgi duyanların, Oren Kessler’ in, “Palestine 1936: The Great Revolt and the Roots of the Middle East Conflict” ( Filistin 1936: Büyük İsyan ve Orta Doğu Çatışmasının Kökleri) isimli kitabı okumalarını öneririm.

Haa, ben İngilizce bilmiyorum diyenlere de özellikle şu iki kitabı okumalarını öneririm.

Ali Fuat ERDEN’ in, “Birinci Dünya Harbi’ nde Suriye Hatıraları” ve Falih Rıfkı ATAY’ ın “Zeytindağı” kitapları…

Okumakta ve okuduktan sonra konuşmakta yarar var.

Gününüz aydınlık ve esenlik dolu olsun.